Hoe beter we vrijkomende grondstromen benutten, hoe groter de maatschappelijke winst
Dat blijkt uit de maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) die Decisio en Sweco uitvoerden voor het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. In het onderzoek is verkend of meer regie door de overheid op het hergebruik van grond en bagger leidt tot een hogere maatschappelijke welvaart dan de huidige, grotendeels marktgedreven praktijk. De uitkomst is helder: slimme coördinatie en innovatieve toepassingen betalen zich uit. Niet alleen nu, maar ook voor toekomstige generaties.
Grote opgaven vragen om zuinig omgaan met grond
Nederland staat voor grote ruimtelijke opgaven. Denk aan woningbouw, waterveiligheid, natuurherstel en de energietransitie. Voor deze opgaven is grond nodig. Hergebruik van vrijkomende grondstromen is daarbij de meest duurzame manier om in die behoefte te voorzien. Toch wordt momenteel potentieel bruikbare bagger afgevoerd of definitief gestort. Daardoor blijven kansen voor hergebruik onbenut. Dit onderzoek verkent daarom of slimmer hergebruik van vrijkomende grondstromen economisch en maatschappelijk aantrekkelijk is, en welke rol de overheid daarbij kan spelen.
Twee sporen: regie en innovatie
Het onderzoek bestaat uit twee samenhangende onderdelen:
- Regie op regionaal niveau: casus Grip op Grond: de organisatie Grip op Grond van de provincie Fryslân koppelt actief projecten met grondoverschotten aan projecten met grondvraag, eventueel via tijdelijke depots. Twee casussen laten zien dat deze regie leidt tot financiële en maatschappelijke besparingen. Over dertig jaar loopt het voordeel op tot 2,3 à 2,5 miljoen euro, vooral door minder transportkosten en lagere emissies.
- Slim omgaan met grond binnen projecten: casus UWDH: in het tweede spoor analyseerde Decisio twee innovatieve casussen binnen het KRW-project bij de uiterwaarden van Wamel, Dreumel en Heerewaarden. Hier is onderzocht wat het effect is van het opwaarderen (samenvoegen) van klei (1) en het herschikken van bagger, zodat minder materiaal hoeft te worden gestort (2).
Het opwaarderen van klei is al bij lage percentages financieel en maatschappelijk rendabel, met een saldo tot ruim 1 miljoen euro. Het herschikken van bagger is financieel niet altijd aantrekkelijk, maar levert maatschappelijk wel baten op tot bijna 2 miljoen euro door besparing van schaarse stortcapaciteit.
Perverse prikkels in beeld
Opvallend aan de uitkomsten van het onderzoek is de blootlegging van een perverse prikkel in het huidige systeem: Rijkswaterstaat betaalt geen stortkosten voor baggerspecie uit rijkswateren, terwijl andere partijen dat wel doen. Daardoor is storten financieel aantrekkelijker dan hergebruik, terwijl dit maatschappelijk juist duurder is. Zodra deze kosten wel worden meegenomen in de MKBA, blijkt hergebruik bij het herschikken van bagger de betere optie. Dit onderstreept de waarde van de MKBA als afwegingsinstrument, omdat het financiële en maatschappelijke effecten samen afweegt.
Wat betekent dit voor beleid?
De MKBA laat zien dat sturen op hergebruik maatschappelijk kan lonen. Concreet zijn de conclusies en beleidsaanbevelingen dat
- regie op grondstromen loont, vooral bij het koppelen van projecten;
- innovatie maatschappelijke waarde oplevert, ook zonder direct financieel rendement;
- maatschappelijke kosten expliciet meenemen van belang is voor besluitvorming.
En nu?
De resultaten bieden concrete handvatten om het beleid rond grondverzet en circulariteit verder te verbeteren. Tegelijk laten ze zien dat verdere kennisontwikkeling nodig is, bijvoorbeeld om effecten van toekomstige schaarste beter te kwantificeren. Met deze MKBA levert Decisio niet alleen inzicht in wat slimmer omgaan met grond oplevert, maar ook een basis voor het gesprek over hoe Nederland zijn bodem en grondstoffen duurzaam kan blijven benutten.
